سیدحسن مدرس

آیت‌الله سیدحسن مدرس

آیت‌الله سیدحسن مدرس (۱۲۸۷ـ 1357ق/1249ـ 1316ش)، فقیه و مبارز سیاسی

برگی از زندگی

از علمای اصفهان در عصر مشروطه که در قریه سرابه کجو، از توابع زواره اردستان، در خانواده‌ای از سادات طباطبایی متولد شد. در 6 سالگی همراه پدر به قمشه رفت، مدت 10 سال در آن‌جا اقامت گزید و مقدمات ادب عرب و فارسی را فراگرفت. سپس به اصفهان رفت و قریب به 13 سال در آن شهر به آموختن علوم معقول و منقول پرداخت و نزد استادانی چون عبدالعلی هرندی، آخوند کاشی و سیدمحمدباقر درچه‌ای تلمذ کرد. در 1309ق به منظور تکمیل دانش خود راهی سامرا و نجف شد و از محضر استادان بنامی چون میرزا محمدحسن شیرازی، آخوند محمدکاظم خراسانی و سیدمحمدکاظم طباطبایی یزدی بهره برد و درجه اجتهاد گرفت. با بازگشت به اصفهان (1316ق)، در مدرسه جده (مدرس کنونی) مشغول تدریس شد و شاگردانی چون شیخ محمود مفید، شیخ محمدباقر نجفی، محمدباقر الفت، حسام‌الواعظین و سیدعلی‌اصغر سدهی را تربیت کرد.
در دوران استبداد صغیر در کنار حاج‌آقا نورالله اصفهانی تلاش زیادی به منظور تدارک و تقویت مشروطه انجام داد و در مقابل اقبال‌الدوله حاکم اصفهان ایستادگی کرد. در دوره دوم مجلس شورای ملی جزو پنج تن علمای منتخب نجف جهت نظارت بر قوانین مصوب مجلس و تشخیص عدم مغایرت مصوبات آن با احکام شرع به مجلس راه یافت. در دوره سوم مجلس شورای ملی، علاوه بر وظیفه نظارتی، سمت نمایندگی مردم تهران را نیز داشت که مصادف با جنگ جهانی اول بود. از این‌رو، با ورود متفقین به خاک کشور، همراه گروهی از ملیون به کرمانشاه رفت و برای مقابله با اشغال‌گران دولت موقت ملی را به ریاست رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه تشکیل داد. پس از ناکامی دولت موقت، همراه مهاجران به عثمانی رفت.
او با استبداد و نفوذ بیگانگان مخالف بود و نطق‌های مهمی درباره مسائل دینی، سیاسی، اقتصادی، حقوقی در مجلس کرد. مدرس از مخالفین قرارداد 1919 و ماده واحده خلع قاجاریه و تغییر سلطنت بود. سرانجام مخالفت‌های وی با دولت مرکزی، به ترور ناموفق وی توسط عمال رضا‌خان انجامید. از این‌رو رضاخان با ورود او به مجلس هفتم، آشکارا مخالفت کرد و او را در 16 مهرماه 1307 دستگیر و به دامغان، مشهد و خواف تبعید کرد. مدرس سال‌ها در خواف توسط مأموران تحت نظر بود تا اینکه در 22 مهرماه 1316 به کاشمر منتقل شد و در آذرماه همان سال توسط میرزا کاظم جهانسوزی افسر شهربانی و دو مامور دیگر شهربانی به قتل رسید و در همان شهر به خاک سپرده شد.
از آثار او می‌توان به تعلیقه بر «کفایة‌ الاصول» آخوند خراسانی، «رسائل الفقهیه»، «رساله‌ای در ترتب» در علم اصول فقه، «رساله‌ای در شرط متاخر» در اصول، «رساله‌ای در عقود و ایقاعات»، «رساله‌ای در لزوم و عدم لزوم قبض در موقوفه» و حاشیه بر کتاب «النکاح مرحوم آیت‌الله شیخ محمدرضا نجفى مسجدشاه» اشاره کرد.
۱۰ آذرماه، در تقویم ملی ایران، به مناسبت شهادت او، به نام «روز مجلس» نامگذاری شده است.